Modele · 6 min czytania
Elastyczność psychologiczna: o co w niej chodzi
Jedno z kluczowych pojęć terapii akceptacji i zaangażowania. Opisuje, czy potrafimy działać zgodnie z tym, co ważne, nawet gdy towarzyszą nam trudne myśli i emocje.
Definicja
Elastyczność psychologiczna to zdolność do pozostawania w kontakcie z bieżącym doświadczeniem, także nieprzyjemnym, i wybierania działań zgodnych z własnymi wartościami. Nie chodzi o to, żeby czuć się dobrze. Chodzi o to, żeby trudne stany nie decydowały za nas, co robimy.
Przeciwieństwem jest sztywność psychologiczna. Jej typowym przejawem jest unikanie doświadczeń: wysiłek wkładany w to, żeby nie czuć, nie myśleć i nie pamiętać. Krótko przynosi ulgę, ale z czasem zawęża życie.
Sześć procesów modelu
W modelu terapii akceptacji i zaangażowania (ACT) elastyczność opisuje się przez sześć powiązanych procesów:
- Akceptacja: gotowość, by doświadczać emocji i doznań bez walki z nimi.
- Defuzja poznawcza: traktowanie myśli jak myśli, a nie jak faktów czy poleceń.
- Kontakt z chwilą obecną: uważne zauważanie tego, co dzieje się teraz.
- Ja jako kontekst: perspektywa obserwatora, z której widać własne myśli i uczucia.
- Wartości: świadomie wybrane kierunki tego, co dla nas ważne.
- Zaangażowane działanie: konkretne kroki w stronę tych wartości.
Dlaczego to ważne
Kashdan i Rottenberg (2010) opisują elastyczność jako podstawowy aspekt zdrowia psychicznego. Sztywność i unikanie doświadczeń wiążą się z wieloma trudnościami, między innymi z depresją, lękiem i używaniem substancji. Dlatego elastyczność jest celem pracy w ACT, niezależnie od rozpoznania.
Jak się ją mierzy
Najczęściej używanym narzędziem jest AAQ-II, krótki kwestionariusz unikania doświadczeń i braku elastyczności. Pokrewne procesy mierzą m.in. CFQ (fuzja poznawcza), MEAQ-30 (różne formy unikania) i VQ (działanie zgodne z wartościami). Wszystkie mają polskie wersje opisane w bazie testów.
Pytanie „co ta strategia daje ci na krótko, a co zabiera na dłużej?” pomaga zauważyć koszty unikania bez oceniania osoby.
Źródła
- Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., Lillis, J. (2006). Acceptance and Commitment Therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25.
- Kashdan, T. B., Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878.
- Bond, F. W. i in. (2011). Preliminary psychometric properties of the Acceptance and Action Questionnaire–II. Behavior Therapy, 42(4), 676–688.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Redakcja STYKI, październik 2026.